Dwylo Lan: diffinio 40 mlynedd o byped-waith

Arddangosfa gan Ann Shrosbree a Bill Hamblett

28 Awst – 30 Medi 2019

Roedd 2019 yn nodi 40 mlynedd o’r gwaith pypedu a fu’n yrfa i Ann Shrosbree a Bill Hamblett. Adroddwyd hanes y gwaith cynnar fel Dandelion Puppets yn 1979, yna’r gwaith Datblygu a’r Celfyddydau yn Affrica, Asia a’r Dwyrain Canol hyd at Theatr Byd Bychan a’r cyfnod presennol.

Arwydd 1

Mae ein pypedau yn cael eu haddasu yn aml ar gyfer sioeau eraill, felly y rhai sydd ar ddangos yma yw’r rhai sydd wedi goroesi cael eu hail-bwrpasu neu eu storio mewn ysguboriau llaith. Gwrthrychau cinetig o straeon symudol yw nhw. Ein gobaith yw y bydd yr arddangosfa yn cyfleu argraff gyffredinol o’r gwaith dros y 40 mlynedd diwethaf.

Yn 1979 fe ysgrifennodd Ann ddrama bypedau ‘eco’ o’r enw “Dora’s Dilemma” am y cyswllt sy’n bodoli rhwng popeth. Ffurfiodd Dandelion Puppets gyda Bill, gan berfformio’r ddrama drwy gydol yr haf hwnnw i blant yn CAT, Machynlleth. Gan ddeall pa mor bwerus yw cyfrwng pyped-waith, roedden ni’n teimlo’r cyfrifoldeb i gyfleu syniadau amgylcheddol pwysig tra’n diddanu ar yr un pryd.

Yna, fe deithion ni o gwmpas gwyliau gyda sioe newydd o’r enw “Who’s Crazy” ynglŷn â defnydd ynni ar y ddaear, o safbwynt ffurf o fywyd planhigol estron. Fe welwyd y sioe hon gan Green Deserts, sef elusen fechan a oedd am annog plannu coed yn Sudan, ac fe ofynnon nhw i Gimpal Galleries, Llundain noddi perfformiad a aeth â ni dros y tir i’r anialwch yn 1981. Yno, fe greon ni bypedau wedi eu seilio ar gymeriadau o chwedlau gwerin Nilotic Jaalyeen ar gyfer perfformiadau stryd yn Ed Damer a Shendi, gyda fforestwyr Sudan yn lleisio’r cymeriadau. Denwyd torfeydd anferth i’w gweld.

Fe ddaethon ni gartre a pharhau i greu gwaith newydd i’w berfformio mewn gwyliau ac ar draethau yng Nghymru gyda sioeau megis ‘”The Giant of Cwm Cysglid” am gawr rhyngwladol a oedd yn bwyta coed. Yna, yn 1985, fe ddaeth Sudan i guro ar ein drws unwaith yn rhagor gan arwain at waith rhyngwladol mewn celfyddydau a datblygu.

Am dros chwarter canrif fe weithion ni gydag artistiaid lleol, gweithredwyr a chymunedau yn Kenya, Uganda, Tanzania, Zambia, Fietnam, Tseina, Hong Kong, Syria, Nepal, India, Liberia a Chymru. Fe ddefnyddion ni byped-waith a drama gyfranogol fel ffordd i gymunedau difreintiedig wneud synnwyr o wybodaeth o fewn gofod diogel gan archwilio eu datrysiadau eu hunain i broblemau cyffredin. Byddem hefyd yn creu gwaith yma er mwyn dod â straeon adre nôl i rannu realiti bywydau pobl eraill gyda’n cynulleidfaoedd.

Ann Shrosbree

Arwydd 2

Sudan

Breuddwyd Ali

Fe noddodd SOS Sahel, mewn partneriaeth ag Adran Goedwigaeth Sudan, brosiect coedwigaeth cymdeithasol yn 1985 yn Rhanbarth y Nîl, Sudan. Fe greon ni berfformiad pyped-waith teithiol yn adlewyrchu bywyd ym mhentrefi’r anialwch; gan gynnwys crocodeilod yn y Nîl, tensiynau rhwng y llwythi nomadig a’r cymunedau sefydlog, bywyd teuluol mewn tirwedd foel, asynnod, camelod ac ysbryd dewiniol y goeden.

Fe wnaethon ni recriwtio a hyfforddi dynion ifanc, dawnus o Sudan, oedd ag ymdeimlad greddfol tuag at byped-waith, i berfformio cyfres o straeon ysgafn, gyda coed yn difa geifr a llosgwyr siarcol yn elynion. Fe weithiodd Ann gyda Shadia El Amin Abbas i annog menywod i gymryd rhan. Er y rhybuddion mai tasg anobeithiol fyddai hyn, roedd rhan y menywod yn y prosiect yn arbennig o lwyddiannus, gan ddenu sylw y Cenhedloedd Unedig.

Plannu dros filiwn o goed

O dan y sêr, wedi gweddi a swper, byddai cynulleidfaoedd enfawr yn ymgasglu ar ôl cerdded milltiroedd yn aml iawn er mwyn gweld ein sioe. Yn ystod ein 2 flynedd yn Sudan, fe chwaraeodd 56 pentref ran yn y prosiect coedwigaeth, gan greu planhigfeydd coed a phlannu lleiniau cysgodol i arafu cam tywod yr anialwch. Pan fydden ni’n dychwelyd i bob pentref gyda penodau gwahanol, cai’r pypedau eu cyfarch fel hen ffrindiau. Fe barhaodd y sioeau i ddatblygu, gan gyfathrebu’r neges am fanteision coed, dros gyfnod o 14 mlynedd wrth i’r prosiect dyfu a gweithio mewn ardaloedd gwahanol o Sudan.

Gwaddol Pyped-waith

Yn ystod hyfforddiant coedwigo pellach y Cenhedloedd Unedig yn Khartoum, pleidleisiwyd mai pyped-waith oedd y cyfrwng mwyaf effeithiol ar gyfer cyfathrebu yn Sudan wledig. Yn dilyn hyn gofynnwyd i ni hyfforddi coedwigwyr o dros Sudan i ddefnyddio pyped-waith fel arf addysgiadol. Aeth y gwaith â ni i ysgolion a nawr mae cystadleuaeth pyped-waith cenedlaethol yn Sudan, a Shendi (lle roedden ni yn byw) yw’r enillwyr yn aml!

Nôl gartre ac fe ddatblygon ni sioe ar gyfer ysgolion am fywyd dyddiol yn yr anialwch (mewn gwrthgyferbyniad â delweddau’r cyfryngau o fabanod Affrica yn newynu). Fe gastion ni bypedau latex newydd o fowldiau Sudan ac fe deithiodd ‘Shadows in the Desert’ o gwmpas y DU dan nawdd OXFAM a CAFOD.

Arwydd 3

‘Dod â Straeon Adre’

Hawliau Dynol

Kenya

Fe gomisiynwyd ni gan Andrew Hutchinson, Swyddog Addysg Achub y Plant, i greu sioe ar gyfer ysgolion y DU ynglŷn â Hawliau Dynol sylfaenol i loches, dŵr glân a gofal iechyd. Fe noddodd Sefydliad Nuffield ein hymchwil gweithredol yn Kibera, dinas anferthol o slymiau ar gyrion Nairobi, lle roedden ni’n gweithio gyda Canolfan Deulu Kibera ar gyfer Rhieni Plant Anabl. Y gred oedd mai melltith oedd plant anabl, a byddai’r teuluoedd yn teimlo cywilydd ac yn aml yn eu cuddio. Gyda staff y ganolfan, fe lunion ni sioe bypedau allan o ddeunyddiau rhad, lleol iddyn nhw ei pherfformio yn y strydoedd er mwyn chwalu’r mythau, codi’r stigma am anabledd a dangos bod cymorth ar gael.

Yng Nghysgod y Ddinas

“O dan enw Dandelion Puppets o hyd fe greon ni sioe bypedau fawr gyda cherddoriaeth wreiddiol gan Adrian Wagner a theithio hon drwy’r DU yn ystod 1990-1992, gan berfformio mewn 180 o ysgolion. Fe adeiladon ni dre shanti Affricanaidd mewn neuaddau ysgolion a chyflwyno brwydrau cymuned dlawd o Kenya i ennill eu Hawliau Dynol sylfaenol. Wedi’r sioe yn Draperstown, Gogledd Iwerddon fe welon ni rai plant yn procio o gwmpas yn ofalus yng ngwaelodion y set. ‘Ble mae’r nant?’ gofynnon nhw (yn y stori roedd yfed dŵr brwnt o nant wedi gwneud plentyn yn sâl). Tua’r amser yma, tra’n bwyta sglodion ar y pier yn Ramsgate, fe benderfynon ni newid ein henw i Theatr Byd Bychan.”

Ann Shrosbree

“Yn y perfformiad fe welwn ni Arlywydd Gathonga & Mr Grey ar ben dau floc tŵr uchel uwchben set y dre shanti. Mae Mr Grey, sef ariannwr rhyngwladol a chymeriad amheus, yn pasio arian (ar hyd rheilen gudd) i Mr Gathonga, yr arlywydd llwgr. Mae’r wlad angen arian ar gyfer gwasanaeth iechyd sy’n methu. Mae cyffuriau heb eu cyfreithloni yn cael eu pasio ymlaen iddo. Mae arian yn pasio nôl i Mr Grey.

Yn y dre shanti islaw, mae cymeriadau yn ymddangos mewn meintiau gwahanol. Mae pypedau mawr yn ymddangos yn agos i’r gynulleidfa, rhai canolig yng nghanol y set a phypedau bach iawn nôl yn y cefn mewn gorsaf drenau o flaen sgrîn gysgod. Mae’r newid graddfa yma yn rhoi perspectif.

Mae’r ddau byped wedi eu castio o ddelwedd glai bositif i mewn i fowldiau plastr negatif. Mae hylif latex yn cael ei arllwys i’r mowldiau a daw siapau positif allan gan ddefnyddio paent sgrinio sidan wedi ei ymgorffori ar gyfer rhoi lliw, a gyda defnydd, ffwr ffug a gwlân dafad ar gyfer dillad.”

Bill Hamblett

Arwydd 4

Hawliau’r Plentyn

Uganda

“Arweiniodd ein cyd-weithio gyda’r Cyngor Prydeinig yn Kampala at ‘These Rights are Mine’, sef perfformiad am Hawliau’r Plentyn a ddatblygwyd ar y cyd â chwe ysgol uwchradd yn Kampala. Fe deithiodd y sioe yn eang gan ddod i ben yn Theatr Genedlaethol Uganda. Fe ganolbwyntiodd y bobl ifanc ar yr hawliau a oedd fwyaf pwysig iddyn nhw;  roedd themâu megis plant yn filwyr a cham-drin rhywiol o fewn y teulu yn rhan o’r perfformiad. Fe wahoddon ni swyddogion y llywodraeth ac elusennau i’r perfformiad, a gafodd effaith sylweddol ar y gynulleidfa. Yng ngeiriau un ohonyn nhw “Mae ein plant yn siarad y gwirionedd am bethau ry’n ni’n eu cuddio, rhaid i ni ddysgu oddi wrthyn nhw.”

Tra yn Uganda fe gwrddon ni â grŵp o blant a amddifadwyd oherwydd AIDS, a oedd wedi creu sioe bypedau i rybuddio plant eraill am HIV/AIDS er mwyn iddyn nhw allu amddiffyn eu rhieni. Fe dalodd y Cyngor Prydeinig ac elusen Wyddelig GOAL i ni ddychwelyd a gweithio gyda’r bobl ifanc yma i’w dysgu nhw sut i wneud pypedau fyddai’n para a chreu perfformiadau fyddai’n cyfleu eu gofidiau yn effeithiol. Gyda’n gilydd fe greon ni fenyw gawraidd i ddenu torf a phypedau llai allan o foam er mwyn creu sioe stryd garlamus i chwalu’r mythau am HIV a AIDS. Trist nodi bod y rhan fwyaf o’r bobl ifanc hynny bellach wedi marw.

Ymhlith prosiectau eraill yn Affrica roedd ‘Your Vote Counts’ gyda Chyngor Prydeinig Tanzania yn gweithio gydag actorion o’r wlad honno, yn ymchwilio a chreu perfformiadau stryd i’w cyflwyno i gymunedau tlawd ynglŷn â’r broses ddemocrataidd. Hefyd, yn Kigoma Tanzania fe weithion ni gyda NGO lleol i ddatblygu prosiect am Hawliau Atgenhedlu Menywod gan ddefnyddio dulliau theatr fforwm. Fe weithies i fel ymgynghorydd mewn drama gyfranogol ar gyfer Cyngor Prydeinig Zambia ac i NGO lleol yn Liberia.”

Ann Shrosbree

Ffoaduriaid

“Fe arweiniodd ail gomisiwn SCF i feithrin gwell dealltwriaeth am ffoaduriaid at ymchwilio gyda ffoaduriaid ym Mhrydain ac mewn gwersylloedd ffoaduriaid yn Hong Kong. Fe wnaethon ni straeon pypedau cysgod gyda’r plant a mynd â nhw am droeon byr y tu allan i’r weiren bigog greulon a’r amgylchedd concrit pan fyddem yn cael caniatâd. Fe gasglon ni straeon oddi wrth eu teuluoedd, a oedd i gyd yn byw mewn amgylchiadau cyfyng tu hwnt.

Yn Ninas Ho Chi Minh yn Fietnam, roedd pobl yn awyddus iawn i weithio gyda ni. Fe dreulion ni fis gwallgo’ yn seiclo i’r gwaith gyda deg grŵp gwahanol; athrawon plant a anafwyd o ganlyniad i arfau cemegol, plant byddar, plant amddifad y stryd, cyn-buteiniaid a defnyddwyr cyffuriau a ryddhawyd o ail-addysg. Fe greon ni berfformiad stryd am HIV/AIDS. Fe greon ni sioeau pypedau perthnasol i bob un grŵp a threfnu digwyddiad yn un o’r cartrefi plant amddifad, lle roedd pob grŵp yn perfformio. Fe nododd Pennaeth Plant De Fietnam bod y “cyfalafwyr yn gweithio’n galetach na’r comiwnyddion.”

Fe arweiniodd cyd-weithio gyda Pypedwyr Dŵr Hanoi at berfformiad ‘sych’ mewn tŷ hir o bren tîc dan dô brwyn, gyda llwyth nomad sefydlog y Zao lan yng ngogledd pell y wlad.

Daethom gartre wedi ein hysbrydoli a chreu ‘Moving’, sef stori am daith dau blentyn o Fietnam i Brydain. Mae’r stori yn agor gyda draig o Fietnam yn gorwedd ac yna’n troi i fod yn dirwedd Fietnam. Mae pobl yn ffermio ar ei hochrau, yn plannu reis ac aredig gyda byffalo dŵr. Yna daw rhyfel, sŵn ffrwydradau a chawod o esgidiau myglyd yn taro’r llwyfan. Mae Nguyen yn dianc gyda’i deulu ar gam cyntaf siwrne beryglus ar draws Môr De Tseina yn chwilio am ddiogelwch, gyda miloedd o ffoaduriaid eraill. Ni chaiff pawb loches mewn gwlad arall. Daw môr ladron i ymosod ar eu llong a chaiff pobl eu cipio ond mae Nén a Tue, y ddau blentyn, yn llwyddo i gyrraedd gwersyll ffoaduriaid yn Hong Kong ac yna o’r diwedd yn Llundain.

Fe gyfansoddodd Adrian Wagner drac sain emosiynol a oedd yn elfen gref o’r perfformiad. Fe deithiodd ‘Moving’ o gwmpas ysgolion a chanolfannau cymunedol rhwng 1993-1995 ar draws y DU, gyda gweithdai drama i’w hebrwng yn archwilio sut beth yw bod yn ddieithryn . Roedden ni’n gyfranwyr i ddatblygiad yr Wythnos Ffoaduriaid gyntaf.

Ymhlith ein gwaith arall am ffoaduriaid roedd ‘Diogel/Safe?’ yn 2001-2004, gan weithio trwy ddrama gyda cymunedau lletyol yng Nghymru i adeiladu dealltwriaeth o’r rhesymau pam fod pobl yn cael eu gorfodi i ddianc, gan ddod efallai yn gymdogion i ni.

Fe weithiodd Theatr Byd Bychan gyda Cynyrchiadau Winding Snake i wneud ‘Noddfa’ yn 2017, sef ffilm fer wedi ei hanimeiddio. Defnyddiodd Theatr Byd Bychan ddulliau drama gyfranogol i weithio gyda ffoaduriaid o Ganolfan Oasis, Caerdydd fel ffordd o adrodd eu straeon trawmatig. Dangoswyd Noddfa gan Ŵyl Ffilmiau WOW a DocYourWorld 2017 yn Chicago. Bellach mae wedi ei chynnig i wyliau ffilmiau byrion eraill.”

Ann Shrosbree

Arwydd 5

Cyswllt â’r Presennol

One Way Street

“Yn 2013 fe greon ni ddrama iasol ddu a gwyn i bypedau yn y genre ‘film noir’. Fe addaswyd pypedau’r dihirod sydd ar ddangos yma o’r bois garw yn sioe tref shanti Kenya a’r llosgwyr siarcol o Sudan. Roedd y sgript yn rhywbeth roeddwn wedi dyheu am ei ʼsgrifennu ers blynyddoedd, wedi ei hysbrydoli gan fy mhlentyndod yng Nghaliffornia. Fe syrthiodd y darnau i’w lle wrth weithio gyda’r artist Toby Downing a’r berfformwraig Debbie Howlett, i deithio sioe gyda chefnogaeth Cyngor Celfyddydau Cymru.

Gwnaed y gwaith i gyd hyd at y pwynt hwn gan Ann a finne, yn gweithio fel partneriaeth. Byddem yn cydweithio  gydag artistiaid eraill o bryd i’w gilydd, fel ein menter gyntaf i fyd animeiddio gyda’r artistiaid Séan Vicary a Steve Knight yn ‘Mufaro’ (sef yn hwyrach ‘One Way Street’ a ‘Lightning Path’). Ers dod yn swyddogol yn Theatr Byd Bychan yn 1996 mae ein tîm wedi tyfu ac felly hefyd ein pypedau a’n prosiectau.

Mae cydweithio yn allweddol i lwyddiant gwaith newydd wrth i ni barhau â’r un ethos tuag at ddyfodol cyffrous. Ry’n i’n eich gadael gydag amrywiaeth o waith mwy diweddar a diolch cynnes a gwerthfawrogiad i Fwrdd ein Hymddiriedolwyr, staff creadigol a gwirfoddolwyr.”

Bill Hamblett

Capten Slaughterboard yn Gollwng Angor

Perfformiad theatr bypedau maint mawr wedi ei seilio ar stori weledol Mervyn Peake gan ddefnyddio cysgodion a phypedau 3D.

Perfformiwyd mewn Mandarin yng Ngŵyl Ryngwladol Plant Shanghai yn 1994, yn Gymraeg yn yr Eisteddfod Genedlaethol ac yna ar daith o gwmpas lleoliadau yng Nghymru a Lloegr gan berfformio yn Gymraeg neu Saesneg.